Ik vind het altijd een uitdaging om bekende verhalen opnieuw te analyseren. Een van die bekende verhalen is de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Bijna elke christen antwoordt op de vraag wat Jezus met deze gelijkenis wilde vertellen, iets als dit: “Doe goed voor iederen, want iedereen is je naaste.”

Ik denk dat deze gelijkenis te snel uit de context wordt gehaald en dan als een soort christelijke fatsoensnorm gaat fungeren. Jezus wil dat je iedereen als je naaste beschouwt. Klaar.
Dat punt op zich klopt als een bus. Toch zal (bijna) elke niet-christen het hier ook mee eens zijn in de zin van: je moet niet egoïstisch zijn, maar een goed mens voor anderen zijn.

Jezus wil geen politiek-sociaal programma neerzetten. Daarom stel ik bij gelijkenissen sinds kort de vraag: wat betekent het dat Jézus (en niet JP Balkenende ofzo) dit verhaal vertelt?

Jezus vertelt dit verhaal aan een wetgeleerde, die niets van Jezus wil hebben. Waarom niet? Omdat Jezus zichzelf even daarvóór gepresenteerd heeft als de Zoon van God, de Vader. En dat is voor een Jood niet te aanvaarden. Een Jood kent één God, de God van Israël.
Deze Jezus, dat is niets anders dan een godslasteraar. Die even een nieuwe wet komt brengen, een nieuwe godsdienst waarvan hij de hoofdpersoon is.

De wetgeleerde stelt hem op de proef (Lukas 10, 25) en even later wil hij zich op een gegeven moment tegenover Jezus rechtvaardigen.

Lucas 10, 29 en 36-37 Maar de wetgeleerde wilde zich rechtvaardigen en vroeg aan Jezus: ‘Wie is mijn naaste?’ Toen vertelde Jezus hem de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. [Daarna vroeg Jezus:] 36 Wie van deze drie is volgens u de naaste geworden van het slachtoffer van de rovers?’ 37 De wetgeleerde zei: ‘De man die medelijden met hem heeft getoond.’ Toen zei Jezus tegen hem: ‘Doet u dan voortaan net zo.’

Jezus ontmaskert de man. De wetgeleerde denkt namelijk beter dan Jezus te weten wie zijn naaste is. Hij verwacht van Jezus het antwoord: “Iedereen die mij volgt, is mijn naaste.” Op dat antwoord hoopt de wetgeleerde, zodat hij kan zeggen: “Zie je wel, deze Jezus staat alleen in zijn visie, hij is een ‘Geert Wilders’, een ‘Pim Fortuin’. Kom op Israël, laten we de échte God weer gaan dienen in plaats van deze malloot!”

Jezus gelijkenis is verrassend scherp. In plaats van de vraag van de wetgeleerde te beantwoorden, stelt hij na het verhaal zelf een andere vraag: Wie is de naaste gewórden?
Oftewel: een naaste bepaal je niet zelf (wat de wetgeleerde doet: iedereen die net als hij denkt, is zijn naaste), maar een naaste overkomt en krijg je.

De wetgeleerde moet ontdekken dat Jezus hem als zijn naaste beschouwt. Net als in de gelijkenis is de wetgeleerde de naaste van Jezus gewórden, toen hij met zijn vragen op Jezus afstapte.
De wetgeleerde moet alleen ontdekken dat hijzelf het slachtoffer is (van zijn eigen denkwijze) en dat deze Jezus de barmhartige Samaritaan is die hem wil verzorgen. Ook voor hem wil Jezus zijn leven geven (vergelijk de 2 denarie – 2 daglonen! – die de Samaritaan wil betalen voor de verzorging: da’s niet niks).

Je zou kunnen zeggen: Jezus is de enige die dit verhaal mag vertellen. Hij is de barmhartigheid zelve. Volmaakt.
Omdat ik dat weet, weet ik dat hij mij helpt als ik me een slachtoffer voel. Bijvoorbeeld wanneer ik alleen in de kerk sta, omdat een grote groep (Levieten en priesters!) mij niet ziet staan en stug vasthoudt aan eigen starre denkwijzes.
Aan de andere kant: ik ben niet áltijd slachtoffer natuurlijk. Wanneer ik dat niet ben, wil ik op die Jezus lijken en ontdekken wie hij mij allemaal als naasten geeft. En ja, dat zou mij best wel eens wat offers kunnen kosten. Niet iedereen hoeft bij voorbaat een ‘David’ te zijn om mijn naaste te zijn [slik].

Als Jezus je naaste wordt… moet je wel veranderen.